Trong thời đại truyền thông bị chi phối bởi Deepfake và GenAI, mọi khung hình đều có thể bị làm giả hoàn hảo đến mức khiến người xem phải tự hỏi: “Liệu điều mình thấy có còn là sự thật?”. Trước bẫy thị giác tinh vi ấy, niềm tin của khán giả trở thành thước đo sống còn. Vậy làm thế nào để giữ vững được uy tín và bản sắc truyền thông trong kỷ nguyên thật giả lẫn lộn này?
Deepfake và GenAI là gì?
Deepfake: là sự kết hợp giữa “Deep Learning” (học sâu) và “fake” (giả). Đây là công nghệ sử dụng các thuật toán học sâu và học máy (Machine Learning) để tạo ra hình ảnh, video và bản ghi âm giả mạo có sức thuyết phục với độ chân thực cao.
GenAI (Generative AI): là một lĩnh vực của trí tuệ nhân tạo, cho phép người dùng nhập nhiều loại yêu cầu để tạo ra nội dung mới như hình ảnh, video, âm thanh,…Nó thực hiện bằng cách học các mẫu từ dữ liệu hiện có, sau đó sử dụng kiến thức này để tạo ra các kết quả đầu ra mới. Không chỉ dừng lại ở việc phân tích, GenAI có thể sáng tạo nên những sản phẩm chưa từng tồn tại, mang tính độc đáo và chân thực cao, mở ra ứng dụng mạnh mẽ trong truyền thông, marketing, giải trí,..
Deepfake và GenAI đang phát triển thế nào?
1.Công cụ ngày càng “dễ xài”
Bức tranh về Deepfake và GenAI ngày nay phản ánh một thực tế rõ ràng: công nghệ đang phát triển nhanh hơn khả năng kiểm soát của con người. Nếu như trước đây, việc tạo ra một video giả mạo cần kiến thức kỹ thuật cao và thiết bị phức tạp, thì giờ đây bất kỳ ai cũng có thể làm được chỉ với một vài thao tác đơn giản trên trình duyệt. Công cụ ngày càng dễ sử dụng, tốc độ xử lý nhanh, chi phí thấp khiến việc tạo ra hình ảnh hay giọng nói “giống thật” trở nên phổ biến hơn bao giờ hết. Điều này mở ra kỷ nguyên sáng tạo nội dung hoàn toàn mới, nhưng đồng thời cũng khiến ranh giới giữa thật và giả ngày càng mờ nhạt.
Ví dụ: Chỉ cần vài dòng mô tả: “người đàn ông có đôi mắt màu xanh, có tóc màu vàng, ánh sáng chuyên nghiệp”, hệ thống sẽ tạo ra bức ảnh dựa trên yêu cầu của người dùng một cách nhanh chóng.
(Bức ảnh do Sora của OpenAI tạo ra)
2.Chất lượng tiến nhanh – AI đang tiệm cận thị giác con người
Nếu trước đây, các sản phẩm Deepfake dễ bị nhận ra bởi lỗi “tay sáu ngón”, khuôn mặt bị méo, ánh sáng sai hay khẩu hình không khớp,… thì giờ đây mọi thứ đã khác. Những mô hình mới như Sora hay Pika có thể tái tạo ánh sáng, đổ bóng, chuyển động camera và biểu cảm gương mặt cực kỳ tự nhiên. Một video tạo bởi AI giờ có thể trông thật đến mức khiến người xem khó lòng phân biệt được thật hay giả, nhất là khi họ chỉ lướt qua. Điều này khiến việc phát hiện thông tin sai lệch trở nên khó khăn hơn bao giờ hết, và tin giả có thể lan truyền với tốc độ cực nhanh trên mạng xã hội. Khi công nghệ trở nên “quá hoàn hảo”, chính niềm tin thị giác – thứ từng là nền tảng của truyền thông lại bị đặt trước thử thách lớn nhất.
3.Tính thương mại & hệ sinh thái “plug-and-play”
Không chỉ dừng lại ở khía cạnh kỹ thuật, sự phát triển của Deepfake và GenAI còn mang tính thương mại rõ rệt. Các nền tảng “AI plug-and-play” (hiểu đơn giản là “cắm vào là dùng”) nói về sự tiện lợi và sẵn sàng của các công cụ AI hiện nay. Doanh nghiệp chỉ cần đăng nhập nền tảng, chọn mẫu template, nhập nội dung hoặc mô tả bằng văn bản là có thể nhận được video hoặc hình ảnh hoàn chỉnh. Từ đó, sản xuất nội dung nhanh, rẻ, hiệu quả hơn, nhưng đồng thời cũng tạo lỗ hổng cho những hành vi mạo danh và thao túng thông tin. Khi bất kỳ ai cũng có thể “hóa thân” thành người khác chỉ trong vài phút, câu hỏi đặt ra không còn là “AI làm được gì”, mà là “con người sẽ làm gì với AI”.
4.Cuộc đua “phát hiện – né phát hiện”
Khi Deepfake lan rộng, cộng đồng nghiên cứu đã phát triển nhiều AI detector (công cụ phát hiện video giả), dựa trên dấu hiệu như ánh sáng bất thường, tần số âm thanh, hay mô hình chuyển động khuôn mặt,.. nhưng các mô hình giả mạo cũng “học” nhanh không kém để vượt qua. Trên dữ liệu thực tế, độ chính xác của các bộ phát hiện chỉ đạt khoảng 60–70%, vì deepfake ngày nay đã quá tự nhiên. Điều này cho thấy, không thể chỉ dựa vào công cụ kỹ thuật tự động mà cần kết hợp giữa công nghệ xác thực nội dung (watermark, metadata) và sự kiểm chứng của con người.
Khi Sự Thật Bị “Làm Giả”: Mặt Tối Của Deepfake và GenAI Trong Truyền Thông Số
Sự ra đời của Generative AI (GenAI) và Deepfake đã mở ra một kỷ nguyên mới cho ngành truyền thông. Ở góc độ tích cực, đây là công cụ sáng tạo mạnh mẽ giúp doanh nghiệp và nhà sản xuất nội dung tiết kiệm chi phí, thời gian và tăng khả năng cá nhân hóa thông điệp. Chỉ với vài dòng mô tả, GenAI có thể tạo ra video, hình ảnh, giọng nói hay kịch bản hoàn chỉnh.
Tuy nhiên, song song với những lợi ích đó là mặt tối ngày càng rõ rệt – khi Deepfake và GenAI đang gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho niềm tin công chúng và tính minh bạch của truyền thông số:
1.Niềm tin của khách hàng đang bị xói mòn
Trước đây, công chúng luôn tin vào những gì họ thấy (hình ảnh, video, lời phát biểu…), tất cả đều được xem như bằng chứng xác thực. Nhưng trong thời đại của AI tạo sinh và Deepfake, những gì “chân thật” nhất lại có thể được tái tạo một cách hoàn hảo chỉ bằng vài dòng lệnh. Một khuôn mặt có thể bị sao chép, một giọng nói có thể bị nhân bản, và một bài phát biểu “ảo” có thể khiến hàng triệu người tin rằng nó thật mà không hề nhận ra là giả.
Sự thay đổi này đã làm lung lay nền tảng niềm tin của khán giả với truyền thông. Khi mọi video, hình ảnh hay phát ngôn đều có thể là sản phẩm của AI, người xem bắt đầu nghi ngờ tất cả. Họ tự hỏi: “Liệu điều mình đang thấy có thật không?”. Chỉ cần một vụ giả mạo nổi bật cũng đủ khiến niềm tin sụp đổ, kéo theo hệ lụy dây chuyền cho cả hãng truyền thông, thương hiệu và nền tảng mạng xã hội.
Ví dụ: Theo nghiên cứu của IProov (nhà cung cấp hàng đầu thế giới về giải pháp xác minh danh tính sinh trắc học), khi thử nghiệm với 2.000 người tiêu dùng tại Anh và Mỹ, chỉ có 0,1% người tham gia có thể phân biệt chính xác giữa nội dung thật và deepfake. Con số này cho thấy công nghệ giả mạo hình ảnh và âm thanh đã vượt xa khả năng nhận biết của con người, đồng thời phản ánh cuộc khủng hoảng niềm tin sâu sắc mà ngành truyền thông đang phải đối mặt.
2.Gây khủng hoảng thông tin và lan truyền tin giả
Một trong những tác động nghiêm trọng nhất của Deepfake và GenAI đối với truyền thông số là khả năng tạo ra và lan truyền thông tin giả với tốc độ chưa từng có. Trong kỷ nguyên mạng xã hội, nơi tin tức được chia sẻ chóng mặt chỉ bằng một cú nhấp chuột, một đoạn video hay hình ảnh giả mạo có thể thay đổi hoàn toàn nhận thức của công chúng trước khi bất kỳ ai kịp xác minh.
3.Rủi ro đạo đức, pháp lý và nhận thức xã hội
Sự phát triển của Deepfake và GenAI không chỉ gây lo ngại về công nghệ, mà còn đặt ra hàng loạt thách thức đạo đức và pháp lý cho xã hội hiện đại. Khi AI có thể sao chép khuôn mặt, giọng nói hay hành động của một người mà không cần sự cho phép, quyền riêng tư và hình ảnh cá nhân gần như không còn được bảo vệ tuyệt đối. Vấn đề không chỉ nằm ở thiệt hại vật chất, mà còn ở tổn thương danh dự, tâm lý và niềm tin xã hội. Khi con người dần quen với việc “mọi thứ đều có thể bị làm giả”, họ trở nên mất phương hướng trong việc xác định đâu là thật, đâu là giả.
Ví dụ: Tập đoàn Arup (đơn vị thiết kế nổi tiếng đứng sau Nhà hát Opera Sydney) bị lừa mất 25 triệu USD sau một cuộc họp video Deepfake. Trong đó kẻ lừa đảo sử dụng công nghệ AI để giả mạo giọng nói và khuôn mặt của giám đốc tài chính, khiến nhân viên tin rằng họ đang nhận lệnh thật.
(Nguồn: Thuonggiaonline)
4.Gây tổn hại đến uy tín của thương hiệu và cơ quan báo chí
Trong môi trường số, nơi mỗi giây trôi qua đều có hàng nghìn nội dung mới, một video Deepfake sai lệch cũng đủ phá vỡ hình ảnh thương hiệu được xây dựng suốt nhiều năm. Doanh nghiệp có thể bị giả mạo lời nói, quảng cáo sai lệch, thậm chí bị gắn với phát ngôn nhạy cảm.
Một ví dụ điển hình: CEO của tập đoàn quảng cáo WPP đã bị giả mạo bằng video Deepfake để lừa đảo đối tác.
Trong thế giới số, nơi mọi thứ lan truyền chỉ trong vài giây, một nội dung giả mạo nhỏ cũng có thể thổi bùng khủng hoảng niềm tin. Dù sau đó được đính chính, nhưng ấn tượng tiêu cực vẫn còn đó bởi công chúng có xu hướng nhớ “cú sốc đầu tiên” hơn là lời giải thích sau cùng. Với tốc độ lan truyền của mạng xã hội, một tin giả có thể làm sụp đổ uy tín tích lũy trong nhiều năm, buộc thương hiệu và các cơ quan truyền thông phải đầu tư mạnh mẽ hơn vào việc xác thực, giám sát và bảo vệ danh tiếng của mình.
Định Hướng Để Truyền Thông Vững Vàng Trước Làn Sóng Deepfake Và GenAI
Ứng dụng công nghệ xác thực
Các cơ quan truyền thông cần chủ động gắn dấu xác thực kỹ thuật số (watermark, metadata) hoặc áp dụng chuẩn C2PA (Liên minh về nguồn gốc và tính xác thực của nội dung) nhằm theo dõi và chứng minh nguồn gốc nội dung. Khi hình ảnh, video hay phóng sự mang dấu chứng thực rõ ràng, khán giả sẽ dễ dàng nhận biết đâu là thật, đâu là giả. Trong những tình huống khủng hoảng, đây cũng là bằng chứng số giúp tòa soạn bảo vệ uy tín và phản ứng nhanh trước tin giả hoặc video deepfake.
Minh bạch và rõ ràng
Khán giả ngày nay họ muốn biết rõ những gì mình đang xem. Vì vậy, truyền thông cần minh bạch trong việc ứng dụng AI: công khai khi một hình ảnh, giọng nói hay video được tạo bởi công nghệ. Việc này không làm giảm uy tín, ngược lại còn thể hiện sự tôn trọng và chuyên nghiệp. Minh bạch là cách đơn giản nhưng mạnh mẽ nhất để giữ chân khán giả trong thời đại mà niềm tin đang trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Đào tạo đội ngũ và nâng cao nhận thức
Các cơ quan báo chí và tổ chức truyền thông cần đào tạo đội ngũ chuyên môn về xác minh nội dung số, kỹ năng phát hiện Deepfake và GenAI giả mạo, phản ứng nhanh khi khủng hoảng xảy ra. Khi một video bị nghi ngờ, tốc độ phản hồi và cách truyền thông xử lý thông minh sẽ quyết định việc giữ hay mất niềm tin của công chúng.
Tăng cường giáo dục truyền thông số cho công chúng
Khi mỗi người có thể chia sẻ, bình luận và lan tỏa thông tin chỉ bằng một cú click, việc nâng cao nhận thức trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Các cơ quan truyền thông, trường học và tổ chức xã hội cần đẩy mạnh các chương trình giáo dục nhận thức về tin giả, Deepfake và GenAI thông qua mạng xã hội, trường học và cộng đồng. Bằng cách nâng cao nhận thức và kỹ năng số cho người xem, truyền thông không chỉ truyền tải thông tin mà còn trao cho họ khả năng tự bảo vệ mình trước thế giới thật – giả đan xen.
Linh Chi
